Pruszków potrafi zupełnie zmienić wyobrażenie o „sypialni Warszawy”, jeśli spojrzeć na miasto przez pryzmat jego zabytków – starych kościołów, pałaców schowanych w parkach i miejsc pamięci, które wciąż bardzo wyraźnie rysują dawną tożsamość tej okolicy. Jedna dobrze zaplanowana trasa prowadzi przez klasycystyczny pałac wśród stawów, neogotyckie świątynie i powstańczy cmentarz, a po drodze podpowiada, jak z rolniczej wsi i przemysłowego zaplecza stolicy wyrastało samodzielne miasto z własną historią i charakterem. To właśnie zabytki – a nie współczesne atrakcje – najlepiej pokazują, że Pruszków i okolica skrywają gęstą sieć opowieści, które układają się w bardzo spójny, a jednocześnie zaskakująco różnorodny obraz Mazowsza.
Pałac Potulickich
Klasycystyczny pałac Potulickich, schowany w zieleni rozległego parku ze stawami, jest miejscem, w którym współczesny Pruszków nagle odsłania swoje ziemiańskie korzenie. Budynek powstał w pierwszej ćwierci XIX wieku, na miejscu wcześniejszego, drewnianego dworu, który stał w tym samym rejonie doliny Utraty, a jego obecny kształt to efekt ambicji kolejnych właścicieli – przede wszystkim związanej z miastem rodziny Potulickich. Klasycystyczna fasada z uporządkowanym rytmem okien, wyraźnie zarysowanym ryzalitem i spokojnymi proporcjami tworzy wrażenie rezydencji eleganckiej, ale nieprzytłaczającej, jakby projektowana była przede wszystkim z myślą o życiu codziennym, a dopiero w drugiej kolejności o reprezentacji.
Pałacyk „Sokoła”
Pałacyk „Sokoła” wyrasta z zieleni parku im. Tadeusza Kościuszki jak elegancka, eklektyczna dekoracja – trochę pałac miejski, trochę rezydencja fabrykanta, który chciał podkreślić swoją pozycję w dynamicznie rozwijającym się ośrodku przemysłowym. Budynek powstał na przełomie XIX i XX wieku, a jego architektura łączy różne historyzujące motywy: wieżyczki, balkony, dekoracyjne obramienia okien i zróżnicowaną linię dachu, które sprawiają, że trudno przejść obok niego obojętnie podczas spaceru przez park.
Kościół św. Kazimierza
Kościół św. Kazimierza to jedna z najbardziej rozpoznawalnych świątyń w Pruszkowie – masywna ceglana bryła, wzniesiona etapami w latach 1908–1938, dominuje nad okoliczną zabudową i porządkuje przestrzeń tej części miasta. Projekt autorstwa architekta Czesława Domaniewskiego łączy elementy gotyku ceglanego z inspiracjami północnowłoską architekturą romańską, co widać szczególnie w rozwiązaniu fasady z charakterystycznym portalem, rozetą i fryzem w formie ślepej galeryjki arkadowej.
Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP
Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w dawnej wsi Żbików (dziś dzielnicy Pruszkowa) to miejsce, które bardzo mocno osadza miasto w długiej historii Mazowsza – parafia istnieje tu od XIII wieku, należy więc do najstarszych na całym Mazowszu. Obecna, neogotycka świątynia wzniesiona została w latach 1906–1914 według projektu architekta Henryka Juliana Gaya, w bezpośrednim sąsiedztwie starszego, XV‑wiecznego kościoła gotyckiego, który wcześniej pełnił funkcję głównej świątyni parafialnej.
Cmentarz żydowski przy ul. Lipowej
Cmentarz żydowski przy ulicy Lipowej w Pruszkowie, założony na początku XX wieku, należy do najważniejszych miejsc pamięci w mieście i jest obiektem wpisanym do rejestru zabytków. Nekropolia przypomina o społeczności żydowskiej, która współtworzyła życie gospodarcze i społeczne tej części Mazowsza, a której obecności nie da się już dziś zobaczyć w codziennym krajobrazie ulic i podwórek.
Zespół zabudowań dworca kolejowego
Zespół zabudowań dworca kolejowego przy ulicy Sienkiewicza 2 to zabytkowy kompleks w stylu dworkowym, powstały jako część ważnej linii kolejowej łączącej Warszawę z zachodnimi terenami Królestwa i dalej z Europą. Budynek dworca zaprojektowali architekci pracujący w sekcji architektonicznej Wydziału Drogowego, a jego forma – z charakterystycznym, dworkowym szczytem, łagodnym dachem i spokojną artykulacją elewacji – miała wprowadzać w industrialny krajobraz kolei elementy znane z tradycyjnej architektury ziemiańskiej.
Podsumowanie
Zabytki Pruszkowa układają się w spójną opowieść, w której spotykają się różne warstwy historii: od ziemiańskich rezydencji w otoczeniu parków, przez neogotyckie świątynie, po cmentarz żydowski i zespół dworca, będący symbolem industrializacji. Widać w nich wszystkie etapy rozwoju miasta – średniowieczne parafie, dziewiętnastowieczną nowoczesność, doświadczenia XX wieku – a jednocześnie każdy z tych obiektów wciąż funkcjonuje w codziennym życiu, czy to jako kościół, instytucja kultury, czy miejsce pamięci. Pierwsza wizyta w Pruszkowie z perspektywą odwiedzenia właśnie tych zabytków rzadko kończy się na jednym dniu, bo za każdym razem, gdy wraca się pod pałac Potulickich, do Żbikowa, na Lipową czy w okolice stacji, odkrywa się kolejne detale, które jeszcze mocniej przywiązują do tego fragmentu Mazowsza.